२४ मे हा “जागतिक स्किझोफ्रेनिया दिन” म्हणून ठरवला आहे. फ्रान्स मधील फिलिपे पिनेल यांच्या स्मरणार्थ हा दिवस मानला जातो. त्यांनी स्किझोफ्रेनिया आजाराबद्दल समाजात असणारी चीड, या रुग्णांना दिली जाणारी हिन वागणूक याबद्दल क्रांती घडवून आणली म्हणून हा दिवस ठरवला आहे. या दिवसानिमित्त या आजाराबद्दल आधुनिक आणि शास्त्रीय माहिती जाणून घेऊया.

१. स्किझोफ्रेनिया म्हणजे नक्की काय?
स्किझोफ्रेनिया हा एक दीर्घकाळ चालणारा व तीव्र स्वरूपाचा आजार आहे. यामधे व्यक्तीच्या विचार, भावना आणि वर्तुवणुकित परिणाम होतो. अश्या रुग्णांना काल्पनिक किंवा सत्य परिस्थिती मध्ये फरक करता येत नाही. इतर अजारांपेक्षा याचे प्रमाण जरी कमी असेल तरी त्रास मात्र भयंकर होतो. विचार प्रक्रिया बिघडते व आयुष्यातील ध्येय पासून व्यक्ती दुरावत जातो. अश्या रुग्णांना काल्पनिक आवाज ऐकू येणे, भास होणे, कोणीतरी आपल्याला कंट्रोल करते असा समज होणे, आपले विचार इतरांना समजतात असा संभ्रम होतो.
बऱ्याच रुग्णांना अशी लक्षणे सतत किंवा थोड्या थोड्या अंतराने जाणवतात. समाजात या आजाराचे जास्त ज्ञान नसल्यामुळे अश्या रुग्णांना सामाजिक बहिष्कारालाही तोंड द्यावे लागते. अश्या रुगांबाबत अनेक गैरसमज असून, सर्वात जास्त लोकांना असं वाटतं की हा आजार म्हणजे स्पिल्ट परसनालिटी म्हणजे द्वी किंवा अनेक व्यक्तिमत्व असणे. या आजाराच्या लक्षणामुळे व्यक्ती खूपच शांत, एकलकोंडा, किंवा रागीट बनू शकतो.
जरी हा दीर्घकालीन आजार असला तरी योग्य औषधोपचार, समुपदेशन, सामाजिक आधार याने इलाज होतो.
२. स्किझोफ्रेनिया कशामुळे होऊ शकतो? याची काय करणे आहेत?
यासाठी बऱ्याच गोष्टी कारणीभूत असतात, परंतु एकच कारण याला देता येत नाही. आनुवंशिकता या आजारामध्ये दिसून येते. नातेवाईकांमध्ये याचे रुग्ण असेल तर इतरांना हा आजार होण्याचे प्रमाण जास्त असते, पण शंभर टक्के होईलच असे नाही. सभोवतालचे वातावरण, आयुष्यातील मानसिक धक्के आणि घटनांचा यावर प्रभाव दिसून येतो. याचे प्रमुख कारण म्हणजे मेंदूमधील रासायनिक बदल हे आहे. यातील अनेक रसायने शोधली आहेत व त्याच्या अनुषंगाने इलाज शोधण्याचे प्रयत्न केले आहेत.
यासोबतच मेंदूची जन्मतः संरचना पण या आजारास कारणीभूत ठरते. मेंदूमधील मज्जतातुंची ठेवण जर योग्य तऱ्हेने नसेल तरीही असा आजार होऊ शकतो. यामधे लहानपणी मेंदूची वाढ कशी होते, जन्मतः मेंदूला काही ईजा झाल्यास या आजाराची शक्यता बळावते. हे सर्व कारणे असूनही बऱ्याच रुग्णामध्ये काहीही कारण सापडत नाही.
३. स्किझोफ्रेनिया आजाराचे विविध प्रकार कोणते आहेत?
परानॉइड प्रकार – हा सर्वात जास्त प्रमाणात आधळून येणारा प्रकार आहे. यामधे तीव्र आणि विचित्र प्रकारचे भास आणि संशय निर्माण होतात. करणी केली, कोणी आपल्या वाईटावर आहे, कोणीतरी मुद्दाम त्रास देतो असे किंवा इतर विनाकारण भास निर्माण होतात.
डीसऑर्गनायझड प्रकार – यामध्ये प्रामुख्याने असंबंध बडबड आणि विचार, तसेच अनाकलनीय वर्तन दिसून येते. हा प्रकार साधारणपणे कमी वयात सुरू होतो.
कॅटाटोनिक प्रकार – सिनेमा मध्ये वेड्यावाकड्या स्थिती मध्ये उभे राहणारे रुग्ण या प्रकारात मोडतात. टोकाचे मौन, शारीरिक पोझिशन्स, तासनतास एकच स्थिती मध्ये उभे राहणे जे मानवी शक्यतेच्या बाहेर असते.
रेसिडूअल प्रकार – उपचार नंतर मुख्य लक्षणे जाऊन राहणारी वर्तने यामध्ये येतात. मनातून ओढ कमी होणे, काही काम किंवा कृती करण्याची सुरुवात करता न येणे, इतरांशी संवाद साधण्याचे जमत नाही.
स्किझोआफेक्टीव प्रकार – संशयी वागणे सोबत मनाचा मूड बिघडणे असे दोन्ही लक्षणे यात असतात.
४. स्किझोफ्रेनिया आजार कोणत्या वयात दिसून येतो?
हा आजार पुरुष व स्त्रिया दोन्हींमध्ये सारखाच प्रमणात सापडतो. जगाच्या पाठीवर सगळीकडे याचे प्रमाण जवळपास स्थिर आहे. ते लोकसंख्येच्या सरासरी एक टक्का इतकं आहे.
याची सुरुवात १५ ते २५ या वयोगातील मुलामध्ये होते. म्हणजे आपल्याकडे दहावी, बारावी ते पदवी अभ्यासक्रम पूर्ण होईपर्यंत असते. यामुळेही बराच गोंधळ उडतो. पालकांना वाटते की अभ्यासाचं तणाव मुले अशी लक्षणे दिसत आहेत, परंतु हे खरं नाही. सुरुवातीला मित्रंपासून दूर राहणे, एकटे एकटे राहणे, झोप चक्र बिघडणे, मार्क कमी पडणे, चीड चीड होणे इत्यादी लक्षणे दिसू लागतात, जी या वयामधे कॉमन असतात. यामुळे याचे निदान होण्यास उशीर होतो.
५. स्किझोफ्रेनिया आजरचे निदान कसे करतात?
या आजाराची प्राथमिक लक्षणे माहिती करून घेतल्यास लवकर निदान करायला ८०% मदत होते. स्वतःला एकटे ठेवणे, विचित्र कल्पनांचे व संशयी विचार याचे प्रमाण वाढणे, इतरांपासून दूर होणे, नात्यामध्ये असा आजार असणे.
आजमितीला या आजाराचे निदान जागतिक आरोग्य संघटनेच्या, आजारांचे आंतरराष्ट्रीय वर्गीकरण मध्ये दिलेल्या लक्षणांच्या वर्गवरीप्रमाने केले जाते. याचे निदान वैद्यकीय चाचण्यामार्फत करण्यासाठी संशोधन चालू आहे. कारण या आजराचा प्रत्येक फेरा मेंदूमध्ये नुकसान कारक ठरत असल्याचे ठाम पुरावे भेटले आहेत. म्हणून लवकर निदान व नियमित उपचार होणे गरजेचे ठरते.
६. स्किझोफ्रेनिया आजरावरती उपचार उपलब्ध आहेत का? ते कसे केले जातात?
हा आजाराचा रुग्ण उपचाराने खूप चांगला होऊ शकतो, पण यासाठी लवकर निदान व नियमित उपचार आवश्यक आहेत. अत्यंत तातडीच्या वेळी जेव्हा रुग्णांकडून स्वतःला किंवा इतरांना ईजा होण्याचा धोका असतो तेव्हा अंतररुग्न विभगात भरती करून उपचार केले जातात. प्रामुख्याने औषधे ही गोळ्या किंवा इंजेक्शन स्वरूपात असतात. यामुळे व्यक्तीचे भास तयार करणारी रसायने परत योग्य प्रमाणात राहण्यास मदत होते. ज्यामुळे लक्षणे कमी होऊन रुग्णाच्या विचार, भावना आणि वागणे यामधे चांगला बदल जाणवायला सुरुवात होते. ही औषधे मानसोपचार तज्ञ तुमची लक्षणे, वय, शारीरिक तपासणी आणि कामकाजाचे स्वरूप यावरून ठरवून देतात. यासोबत नियमित समुपदेशन, सामाजिक पुनर्वसन आणि आयुष्यातील महत्त्वाचे मार्गदर्शन केले जाते. याचा उपचार म्हणजे सांघिक कार्य आहे. मानसोपचातज्ज्ञ सोबत समुपदेशक, वैद्यकीय सामाजिक कार्यकर्ते, परिचर्या हे सर्वजण प्रयत्न करतात. अशी औषधे अत्यंत सुरक्षित आणि आधुनिक आहेत.
७. स्किझोफ्रेनिया अजरावरती विद्युत उपचार पद्धती बद्दल काय सांगता येईल?
विद्युत उपचार म्हणजे रुग्णाला पूर्ण अल्पकाळ भुल देऊन अत्यंत कमी प्रमाणात विद्युत प्रवाह मेंदूमध्ये दिला जातो. यासाठी भूलतजज्ञ रुग्णाला शारीरिक ईजा होणार नाही याची काळजी घेतात. याचे दूरगामी दुष्परिणाम नगण्य आहेत. जागतिक स्तरावर या उपचार पद्धतीला सर्वात वरचा क्रमांक दिला गेला आहे.
८. आपल्या आप्तेष्टाना अशी लक्षणे दिसल्यास काय करावे?
यासाठी या आजाराबद्दल असणारे न्यूनगंड व गैरसमज दूर ठेवून आपल्या जवळच्या मानसोपचातज्ज्ञशी संपर्क साधावा. रुग्ण येण्यास तयार नसेल तर आपण जाऊन भेटावे व चर्चा करावी. आपणास नक्की मार्गदर्शन केले जाईल. निदान करून उपचार सुरू केल्यानंतर नियमित भेटी देत राहवे. रुग्ण औषधी घेतो की नाही यावर काटेकोरपणे लक्ष असू द्यावे. रुग्ण औषधी घेण्यास नकार देऊ लागला तर लगेच तुमच्या डॉक्टरांना भेटावे, काहीतरी मार्गदर्शन घ्यावे. परस्पर औषधे बंद करू नयेत. काही त्रास जाणवला तर त्वरित जवळच्या डॉक्टर ल भेटावे.
लक्षात ठेवा आपल्या आप्तेष्टांना असा आजार असल्यास आपल्या मदतीची आणि सहकार्याची गरज असते. अश्या वेळी मागे न सरकता, योग्य मार्गदर्शनाखाली उपचार केल्यास त्याचे जीवन आनंदी ठेवू.
डॉ नितीन भोगे
मानसोचार, व्यसनमुक्ती, लैंगिक समस्या तज्ञ.
“मनोविश्व क्लिनिक”
943, सुधाकर कॉम्प्लेक्स, पहिला मजला, शर्मा स्वीट जवळ, सात रस्ता चौक, सोलापुर






